Poradniki · 12 listopada 2026
Genealogia w Galicji: księgi, numery domów, katastry
Galicja, czyli zabór austriacki w latach 1772–1918, to dla genealoga dobra wiadomość. Austriacy lubili porządek: tabelaryczne księgi, numery domów, spisy gruntów i dokładne mapy. Gdy nauczysz się z nich korzystać, możesz nie tylko odtworzyć rodzinę, ale też wskazać chałupę, w której mieszkała.
Księgi metrykalne w Galicji
Od lat 80. XVIII wieku księgi w Galicji prowadzono w formie tabel z łacińskimi nagłówkami, a księża pełnili rolę urzędników stanu cywilnego. Łacina utrzymywała się w wielu parafiach długo, często aż do 1918 roku, choć z czasem pojawiają się wpisy po polsku. Typowy akt urodzenia ma kolumny: data urodzenia i chrztu, numerus domus (numer domu), imię, wyznanie, płeć, pochodzenie ślubne lub nieślubne, rodzice, chrzestni, akuszerka.
W kolumnie rodziców często są też ich rodzice, czyli dziadkowie dziecka, z numerem domu albo miejscowością. To jedna z największych zalet galicyjskich ksiąg: z jednego aktu urodzenia poznajesz trzy pokolenia. Słowa i skróty wyjaśnia poradnik jak czytać metryki łacińskie.
Różne wyznania
W Galicji żyli obok siebie rzymscy katolicy, grekokatolicy, Żydzi, ewangelicy. Każde wyznanie miało własne księgi. Gdy w małżeństwie mieszanym dzieci chrzczono w różnych obrządkach, rodzeństwo może być zapisane w dwóch parafiach. Żydowskie akta prowadzono od lat 70. XIX wieku w osobnych okręgach metrykalnych.
Numer domu: najważniejszy klucz
Domy w Galicji numerowano od końca XVIII wieku na potrzeby spisów ludności i poboru do wojska. Numer domu pojawia się w aktach urodzeń, ślubów i zgonów. Dzięki niemu:
- odróżnisz dwie osoby o tym samym imieniu i nazwisku w jednej wsi (Jan Kowalski spod 12 i Jan Kowalski spod 47);
- połączysz rodzinę na przestrzeni pokoleń: kto mieszkał pod tym samym numerem, był zwykle spokrewniony albo spowinowacony;
- znajdziesz dom na mapie katastralnej, bo na mapach z połowy XIX wieku przy budynkach stoją te same numery.
Pamiętaj, że numeracja się zmieniała. Po pożarach, podziałach gospodarstw i przy nowych spisach wieś bywała przenumerowana. Numer z aktu z 1850 roku pasuje do mapy z tych lat, ale akt z 1900 roku może dotyczyć innej chałupy o tym samym numerze. Zięć, który „wżenił się” w gospodarstwo, przejmował numer domu teściów, więc numer bywa lepszym śladem niż nazwisko.
Spisy gruntów: metryka józefińska i franciszkańska
Austriacy kilka razy spisywali grunty dla celów podatkowych:
- Metryka józefińska (lata 80. XVIII w.) to spis gruntów z właścicielami i numerami domów. To często najstarsze źródło, które łączy nazwisko z konkretnym gospodarstwem.
- Metryka franciszkańska (około 1820 r.) to kolejny spis gruntów z właścicielami.
- Kataster stabilny (tzw. franciszkański) z połowy XIX wieku to dokładne mapy w dużej skali z działkami i budynkami, do tego protokoły parcel i spisy właścicieli.
Duża część tych materiałów dla Galicji Wschodniej jest w Centralnym Państwowym Archiwum Historycznym we Lwowie, a dla wielu wsi z obecnej Polski mapy katastralne przechowują polskie archiwa państwowe. Coraz więcej skanów jest dostępnych na szukajwarchiwach.gov.pl: szukaj nazwy wsi i słów „mapa katastralna” albo nazw zespołów związanych z katastrem.
Mapa katastralna: jak ją czytać
Na mapach katastru z połowy XIX wieku budynki murowane i drewniane mają różne kolory, a przy domach stoją numery. Działki mają numery parcel, które prowadzą do protokołów z właścicielami. Mapy składają się z wielu arkuszy, oznaczonych symbolami siatki katastralnej. Często zachowały się dwie wersje: brulion polowy, rysowany w terenie, i staranniejszy czystopis. Na brulionie numery domów bywają czytelniejsze.
Porównanie dawnej mapy z dzisiejszą ortofotomapą z Geoportalu pokazuje, które drogi i siedliska przetrwały. Często okazuje się, że rodzina mieszka w tym samym miejscu od dwustu lat, choć dom stoi już inny.
Inne źródła galicyjskie
- Księgi gruntowe z drugiej połowy XIX wieku pokazują przekazywanie gospodarstw: kupno, spadek, dział rodzinny. Są w sądach rejonowych albo w archiwach państwowych.
- Spisy ludności robiono regularnie, ale imienne arkusze zachowały się rzadko, głównie dla niektórych miast.
- Akta szkolne, gminne i dworskie (inwentarze, rejestry pańszczyzny) przydają się przed uwłaszczeniem w 1848 roku.
- Wojsko austriackie: listy strat z I wojny światowej (Verlustlisten) są dostępne w zbiorach cyfrowych Austriackiej Biblioteki Narodowej i podają często rocznik oraz miejscowość żołnierza.
- Emigracja: w listach pasażerów do Ameryki ludzie z Galicji występują zwykle jako obywatele Austrii („Austria, Galicia”), z nazwą wsi, często przekręconą.
Porady praktyczne
- Zawsze zapisuj numer domu przy każdym fakcie z aktu.
- Rób listę „kto mieszkał pod numerem X” dla swojej wsi. Po kilkudziesięciu aktach zobaczysz całe rodziny.
- Szukaj w kilku parafiach naraz: granice parafii i przynależność wsi się zmieniały.
- Pamiętaj o duplikatach w archiwach diecezjalnych, gdy oryginał w parafii zaginął.
Jak to zrobić w Gentree
W Gentree numer domu wpisujesz przy fakcie, a zakładka „Domy” pokazuje, kto mieszkał pod danym numerem na przestrzeni pokoleń. Mapę katastralną wsi wczytasz ze skanów (także jako ZIP pobrany z Szukajwarchiwach), dopasujesz do dzisiejszej mapy kilkoma punktami i oznaczysz chałupy z numerami. Program połączy je z osobami z drzewa i zbuduje widok 3D z przelotem nad wsią. Krok po kroku: jak zrobić mapę katastralną 3D.
Najczęstsze pytania
W jakim języku są galicyjskie księgi metrykalne?
Głównie po łacinie, w formie tabel z łacińskimi nagłówkami. W wielu parafiach łacina utrzymywała się do 1918 roku, w części pojawiają się wpisy po polsku. Księgi greckokatolickie bywają po łacinie albo w języku cerkiewnym.
Gdzie znaleźć mapę katastralną wsi z Galicji?
W archiwach państwowych (dla wielu wsi z obecnej Polski) i w archiwum we Lwowie. Część jest zeskanowana na szukajwarchiwach.gov.pl. Warto szukać po nazwie wsi i słowach mapa katastralna.
Czy numer domu zawsze wskazuje ten sam budynek?
Nie. Wsie przenumerowywano, a gospodarstwa dzielono. Numer z aktu pasuje do mapy z tych samych lat. Przy aktach odległych o kilkadziesiąt lat trzeba to sprawdzić.
Co to jest metryka józefińska?
Austriacki spis gruntów z lat 80. XVIII wieku z właścicielami i numerami domów. Dla wielu rodzin chłopskich to najstarsze źródło łączące nazwisko z gospodarstwem.
Gentree to polski program do drzewa genealogicznego na Windows 10 i 11. Darmowy do 200 osób; licencja do 2000 osób kosztuje 59 zł, bez limitu 129 zł (ceny promocyjne do 31.12.2026, potem 89 i 189 zł), płacisz raz. Szczegóły na stronie głównej.